Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projesi Yayınları

İnsan Haklarına Saygılı Bir Eğitim Ortamına Doğru

Bu kitap, okullarda öğretmenlere sınıf içindeki etkinliklerde ve ders kitaplarının işlenmesinde yol göstermek; okulda görev yapan tüm rol grupları ile öğrenciler arasındaki etkileşimlerin insan hakları bağlamında dökümünü yapmak ve dönüşüm sürecine katkıda bulunmak amacıyla hazırlanmıştır. Kitabın içeriğinin ana akış planı ve bölümleri, Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projesi kapsamında geliştirilen kriterler ve ders kitabı tarama raporlarından, öğretmen ve psikolojik danışmanlarla yapılan odak küme çalışmalarından elde edilen bilgiler ışığında oluşmuştur. Kitabın iskeleti okulda yaşanan eğitim ve öğretim süreçlerinin gerçeğe yakın bir biçimde kurgulanması şeklinde yapılandırılmıştır.

* * *

Ders Kitaplarında İnsan Hakları: Tarama Sonuçları

Ders kitabı, eğitim hakkını koruyan nesnel ortamlardan biri olmanın yanı sıra, bilgi aktarmakla da yükümlü olduğu için, "bilme hakkı"yla da doğrudan bağlantılıdır. Özetle, nesnel bir iletişim ortamı olarak ders kitabı, hem eğitim hakkını hem de doğru bilgiye ulaşma hakkını koruyacak bir yapıda olmalıdır, ilk ve ortaöğretimde önemli bir başvuru noktası olarak yerini alan ders kitapları birbirinden çok farklı yönlerden incelenebilir, eleştirilebilir.

Tam da burada, "Türkiye'de durum nedir?" sorusunu sorabiliriz. Elinizdeki kitap, TÜBA işbirliği ile Tarih Vakfı tarafından yürütülen "Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projesi" kapsamında ilk ve ortaöğretimde okutulan ders kitaplarının bugüne dek yapılmış en kapsamlı ve sistematik taraması/okuması ile metin analizlerinden çıkan sonuçları değerlendiren makaleleri içermektedir. Söz konusu makaleler, ders kitaplarının Türkiye'deki durumu nedir sorusuna yanıt olmayı hedeflemektedir.

* * *

İnsan Haklarına Duyarlı Ders Kitapları İçin

Eğitim kurumları ve araçları, toplumsal yaşamın diğer alanlarında olduğu gibi, insan hakları perspektifi ile değerlendirildiğinde, özellikle ülkemiz için ciddi problemlerin söz konusu olduğu görülmektedir. Eğitim araçları arasında özel bir yere sahip olan ders kitapları, insan hakları bakımından önemli sorunlar taşımakta ve insan hakları ile uyumlu ders kitapları yazılması yolunda çalışılması gereği ortaya çıkmaktadır.

İnsan hakları kültürünün ve demokratik değerlerin genç kuşaklara aktarılması için ders kitabı yazarlarına büyük sorumluluk düşmektedir. İnsan haklarına saygılı ders kitabı yazmak ya da yaratmak, klasik bir kılavuzun yol gösteremeyeceğine inandığımız bir projedir. Zira insan haklarına ilişkin duyarlılık, statik değil, dinamik bir düzlemde geliştirilmelidir ve ders kitabı yazarlığının gerektirdiği eleştirel düşünme becerisi de bu dinamik düzleme sıkı sıkıya bağımlıdır. Dolayısıyla, bu kılavuz, bölüm yazarlarının aşağı yukarı aynı terimi ifade etmek üzere kullandıkları “insan haklarına duyarlı”, “insan hakları (ilkeleri) ile uyumlu”, “insan hakları anlayışına aykırı düşmeyen”, “insan haklarına saygılı” ders kitabının yazımında, yazara bu dinamik düzlemden seslenerek yardımcı olma hedefi göz önünde tutularak hazırlanmıştır.

* * *

Human Rights Issues in Textbooks: The Turkish Case

Textbooks used inelementary and secondary education not only serve as fundamental educational instruments for students and instructors, but also implement methods of thinking, research and expression by their content style, and format. It is vitally important that they should be desined to protect “the right to education” by conveying accurate, up-to-date, objective imformation, to endorse respect for human life and dignity, and to uphold other basic human rights such as “the right to freedom opinion and expression” found in the Universal Decleraiton of Human Rights.

The essays in this collection have been compiled from a book published by the History Foundation of Turkey and the Turkish Academy of Sciences as part of a project on human rights issues in textbooks used elementary and secondary education in Turkey. They highlight the essential results of the most comprehensive survey conducted in this field by interpreting and analyzing 190 textbooks currently in circulation.

* * *

Nasıl Eğitiliyoruz?

Ders kitapları, dil, uslup ve ulaşılabilirlik açısından nasıl incelenmelidir? Aidiyet ve kimlik inşasına yönelik açık ve örtük ne tür iletiler içerirler? Eleştirel pedagoji, eğiticinin kendi pratiğini sorgulaması açısından ne tür olanaklar sağlamaktadır? İnsan hakları eğitiminin içeriği ve bağlamı ile barış eğitimi arasında ne tür bir ilişki vardır? Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projesi çerçevesinde 17-18 Nisan 2004'te İstanbul 'da yapılan İnsan hakları Eğitimi ve Ders Kitapları Araştırmaları Uluslararası Sempozyumu 'nun bu kitapta sunulan tebliğleri, bu ve benzeri sorulara cevap aramaktadırlar. Ders kitabı araştırmalarının uluslararası düzeyde en önde gelen temsilcilerini bir araya getiren bu toplantı, aynı zamanda Türkiye'de bu proje çerçevesinde yapılan araştırmaları tanıtması ve tartışmaya açması bakımından önem taşımaktadır.

“Eğitim alanında hayati önem taşıyan konulara bu kadar yapıcı bir biçimde eğilen bir toplantıya az rastlanır. Bu, (bu proje çerçevesinde) yapılmış araştırmaların anlamlılığı ve kalitesinden olduğu kadar, sonuçları açık ve sorumlu bir biçimde yorumlanmalarından da kaynaklanmaktadır. Benim gibi başkalarının da, bu çalışmayı dünya vatandaşlığı ve barış kültürünün tesisi için eğitim alanına önemli bir katkı olarak algılayacaklarından eminim.”

Betty A. Reardon, Ed.D.,
Peace Education Center (Barış Eğitimi Merkezi) Kurucu Müdürü
Teachers College, Columbia Üniversitesi
New York

* * *

How Are We Educadet?

Textbooks, their language, accessibility, the overt and covert messages they convey regarding identities and anxieties, the contributions of critical pedagogy to the content and context of human rights education and its close connection to peace education… are some of the themes covered by the papers presented to the International Symposium on Textbook Research and Human Rights Education (17-18 April 2004, Istanbul) and collected in this volume. The meeting, which brought together internationally prominent workers in the field, also provided a forum for the critical assessment of the research conducted in the course of the Project on Human Rights in Textbooks.

“I have seldom participated in a more constructive meeting on crucial issues of education. I believe this is due to the significance and quality of your study which represents both excellent scholarship in the research, as well as, clear and responsible interpretation of the findings. I am sure that others in the field will welcome this study as I do as an important contribution to the wider field of education for global citizenship and a culture of peace.”

Betty A. Reardon, Ed.D., Founding Director
Peace Education Center
Teachers College, Columbia University of New York

* * *

Anket Sonuçları

Kadir Gürtan ve Gülsevil Tüzün'ün araştırma sonuçları ile Ali Çarkoğlu, Hamit Fişek, Çağlar Keyder, Ayşe Öncü, Fersun Paykoç, İlhan Tekeli'nin yorumları, hem insan hakları ve ders kitapları ile ilgilenenler, hem de niceliksel saha araştırmacıları için çok değerli bir kaynak oluşturuyor.

“Bu araştırma, daha önce gerçekleştirilmiş olan Ders Kitaplarında İnsan Hakları: Bir Tarama başlıklı incelemeler dizisinin gündeme getirdiği sorulardan yola çıkıyor. K.R.Gürtan ve G.Tüzün'ün Öğrenci ve Öğretmenlerin gözünden Ders Kitaplarında İnsan Hakları başlıklı araştırması, ders kitapları taramasının gündeme getirdiği çeşitli sorulara, 6 ilde, 300 öğretmen ve 1200 öğrenciye uygulanan anketler yoluyla cevap arıyor. Ancak pek çok araştırmada olduğu gibi, ortaya çıkan bulgular, yeni sorular ortaya koyuyor...”

Prof. Dr. Ayşe Öncü, Sabancı Üniversitesi

“Ders kitaplarının kullanıcıları olan öğretmen ve öğrencilerin insan haklarıyla ilgili algılamaları anlaşılmadan,... ders kitaplarında insan hakları projesi eksik olurdu.”

Prof. Dr. Hamit Fişek, Boğaziçi Üniversitesi

“Kanımca araştırmanın Türkiye'nin geleceğine ışık tutmak bakımından en önemli sonuçları öğrencilerin ve öğretmenlerin tutumlarının “yerel/gelenekçi/ yüzü geçmişe dönük” zihniyet ya da “evrensel/dışa açık/ yüzü geleceğe”dönük zihniyet arasında dağılımına ilişkin saptamalarıdır.”

Prof. Dr. İlhan Tekeli, ODTÜ

* * *

İstek için 0212 233 21 61 Dahili: 30 numaralı telefondan bize ulaşabilirsiniz.