Proje Etkinlikleri:

İlk ve Orta Öğretimde Temel İnsan Hakları Eğitiminin Yol Gösterici İlkelerinin Belirlenmesi:
Ders kitaplarının metin analizi ve taramasına rehber olacak kriterler, uluslar arası insan hakları belgeleri temel alınarak, konunun uzmanı öğretim üyeleri, hukukçular ve eğitimciler tarafından Ekim-Aralık 2001 tarihleri arasında hazırlanmıştır.

Ders Kitapları Taraması:
İlk ve ortaöğretimde her branştan toplam 190 ders kitabının, proje içerisinde belirlenen kriterler doğrultusunda metin analizleri ve taramaları Eğitim-Sen’in kurumsal desteği ve diğer gönüllülerin katkılarıyla Haziran 2002-Mart 2003 tarihleri arasında yapılmıştır. Tarama sonuçlarını ders kitabı kümeleri ve insan hakları kavramları temelinde değerlendiren onüç makaleden oluşan kitap, Ders Kitaplarında İnsan Hakları: Tarama Sonuçları başlığı altında kamuoyuna sunulmaktadır.

Öğretmenlere ve Ders Kitabı yazarlarına Yönelik El Kitaplarının Hazırlanması:
Öğretmenlerin ve ders kitabı yazarları, yayıncılar ve ders programı hazırlamakla görevli eğitimcilerin kendi profesyonel alanlarını insan haklarına daha duyarlı hale getirme konusunda referans alabilecekleri iki farklı kitap hazırlanmıştır. Ders Kitaplarında İnsan Hakları: İnsan Haklarına Duyarlı Ders Kitapları İçin rehberi ders kitabı yazarlarının ve İnsan Haklarına Saygılı bir Eğitim Ortamına Doğru adlı rehber ise öğretmenlerin kullanımına sunulmaktadır.

Atölye Çalışması:
Öğretmenlere, ders kitabı yazarlarına, çizerlere, redaktörlere ve yayıncılara yönelik olarak hazırlanan rehber kitapların tanıtımını amaçlayan ilk atölye çalışması, 27-28 Eylül 2003 tarihinde gerçekleştirilmiştir. 2004 yılı başında eğitimcilerin eğitilmesi için bir dizi başka atölye çalışması daha örgütlenecektir.

Anket ve Odak Grup Çalışmaları:
Milli Eğitim Bakanlığı ile işbirliği içinde 15 ilde, 600 öğretmen ve 2500 öğrencinin ders kitaplarında insan haklarına yönelik tutum ve davranışlarının niteliksel, niceliksel olarak saptanmasına yönelik bir araştırma anket ve odak grup çalışmaları aracılığı ile yürütülecektir.

• Ders Kitaplarını Değerlendirme Anketi / Öğretmen ( MS Word Formatı )
• Ders Kitaplarını Değerlendirme Anketi / Öğrenci ( MS Word Formatı )

Toplantılar:
Ders kitapları ve müfredatın, insan hakları ve demokrasi kültürünün ana kriterleri çerçevesinde biçim, içerik, pedagojik yöntemler açısından iyileştirilmesini, karar alıcıların, kamuoyunun, ilgili sivil toplum kuruluşlarının ve basının gündemine girmesini sağlayacak bir dizi toplantı, Ankara, İstanbul ve altı bölge merkezinde yapılmaktadır.

Yazarlar Toplantısı

26.6.2004 tarihinde İ.T.Ü. Evi’nde gerçekleştirilen toplantıya, oturumcular ve vakıf çalışanları ile birlikte 37 kişi katılmıştır. Orhan Silier Tarih Vakfı’nın kuruluş amaçlarını, yürüttüğü projeleri ve bundan sonraki hedefleri doğrultusunda bilgi vermiştir. Daha sonra Ders Kitaplarında İnsan Hakları Projesini anlatmıştır. Bu doğrultuda hazırlanan broşür ve kitaplar katılımcılara tanıtılmıştır ve örnek olarak kendilerine dağıtılmıştır.
Oturumculardan Kenan Çayır “İnsan Hakları ve Demokrasi Kültürünün Geliştirilmesi: Ders Kitaplarının Yazımı” konulu bir sunum yapmıştır. Çayır önümüzde, insan hakları eğitiminde, insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmek; insanlar ve uluslararasında demokrasiyi, dayanışmayı ve dostluğu geliştirmek; bireylerin etkin birer yurttaş olmasını sağlamak; evrensel insan hakları değerlerine dayalı bir barış kültürü oluşturmak gibi önemli hedefler olduğunu belirtmiştir.
Melike Türkan Bağlı “İnsan Haklarına Saygılı Ders Kitabı Nasıl Yazılır?: İki Öykü (Yurttaş Olmak İçin... ve Ben İnsanım)” konulu bir sunum yapmıştır. Umut Vakfı’nın projesi çerçevesinde yaratılan Yurttaş Olmak İçin..., Ben İnsanım dizisi tanıtılmıştır. Bağlı kitapların, gerek görünüşleri, gerek içerikleri, gerekse önerdikleri yöntemlerle, insan hakları eğitimi açısından özel bir önem ve ayrıcalık taşıdığına işaret etmiştir.
Yazım sürecindeki temel ilkelere ve yazma pratiğine bakıldığında bazı noktaların önem taşıdığını belirten Bağlı, bunları şöyle özetlemiştir; yazarların güdülenmişliği, eleştirel bakışları, (yazılanlara ilişkin) tatmin düzeyinin yüksekliği ve “oybirliği” koşulu, yazım öncesinde kavramsal ve düşünsel hazırlık, ekip çalışması, yazım sürecindeki demokratik ilkeler, uzmanlık bilgisinden/kaynaklardan yararlanma ve disiplinlerarası çalışma, duyarlı konulardan kaç(ın)mama, etkileşimsel yöntemler, içerik yükünden kaçınmak ve öğrenci düzeyine “inme”, kitapları eğitim ortamında sınama, grafik tasarımcılarla birlikte çalışma, insan hakları ilkeleriyle uyumluluk, kitapların sınırlılığının farkında olma ve “destekleme” mekanizmaları yaratma.
Yasemin Esen “Ders Kitabı Yazarları İçin İnsan Hakları Işığında Yol Gösterici Bazı Somut Öneriler” konulu bir sunum yapmıştır. Ders kitabı yazarının bazı sorumlulukları olduğuna ve ders kitaplarında görülen ayrımcılık türleri ve bunlardan kaçınmanın yollarına değinen Esen, bu ayrımcılıkları belli başlıklar altında incelemiştir. Buna göre; kadınlara, çocuklara, engellilere yönelik ayrımcılık ve diğer ayrımcılıklar (yaşlılara yönelik, çeşitli toplumsal kesimlere yönelik, hastalara yönelik ayrımcılıklar). Yazarın mahremiyet ve öğrencinin yaşamına yakınlık ve farklılıklara karşı duyarlı olması gerektiğine dikkat çeken Esen, belirlenecek bazı stratejilerle bunun aşılacağını belirtmiştir. Stratejilerin hepsini örnekler üzerinden açıklamıştır ve buna göre stratejileri şöyle sıralamıştır; Özcü önermelerden kaçınmak; Normatif önermeleri pozitif önermeler olarak sunmaktan kaçınmak; Bir otoriteye dayanmaktan kaçınmak; Geniş zaman kipini dikkatli kullanmak; Totalize eden ifade biçimlerini dikkatli kullanmak; Nedensellik bağlantılarını dikkatli kurmak; Otoriteye gönderme yaparak gerekçelendirmekten kaçınmak; Totolojilerden ve yanlış bilgi-örnek vermekten kaçınma ve son olarak, soru oluşturmada dikkatli olmak gerektiği belirtilmiştir.

Uluslararası Sempozyum:
Ders kitaplarının insan hakları açısından değerlendirilmesine yönelik dünyadaki, Avrupa’daki, Türkiye’deki deneyimlerin, bilgilerin paylaşımını, ilgili sektörlere yönelik önerilerin geliştirilmesini ve sunulmasını amaçlayan uluslararası bir sempozyumun, UNESCO, Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği ve Uluslararası Ders Kitapları Araştırma Enstitüsü’nün katılımıyla Nisan 2004’te gerçekleştirilmesi planlanmaktadır.

Ana Rapor:
Proje sonunda, tüm proje verilerinden yola çıkarak oluşturulacak; Ders Kitaplarının İnsan Hakları açısından iyileştirilmesine yönelik rapor, Milli Eğitim Bakanlığı ile Talim Terbiye Kurulu başta olmak üzere tüm eğitim ve yayın çevrelerinin dikkatine sunulacaktır.

Aydınlarımızın (öğretim üyeleri, öğretmenler, ilgili sendikalar, veliler, ders kitabı yazarları, sivil toplum örgütü temsilcileri vs.) baskı gurubu oluşturarak, ders kitaplarında ya da eğitim pratiklerindeki sorunları ayrıntılarıyla belirleyip kamuoyuna ve ilgili devlet kurumlarına iletmesi, çözüme giden yolda önemli bir adım olacaktır. Böylece Türkiye’de yapılmış olan ders kitapları taraması, pratikte, “yenilerinin temelini oluşturmak” anlamına gelmektedir.

EĞİTİMCİNİN EĞİTİMİ

DKİH Projesi kapsamında Norveç İnsan Hakları Vakfı’ndan alınan destekle yapılacak olan 12 ayrı öğretmen eğitimini içermektedir. Bu eğitime ilişkin çalışmalar Ocak ayından itibaren başlayacaktır. Bu konudaki gelişmeleri web sitemizden izleyebilirsiniz.

FATMA GÖK-ALPER ŞAHİN EĞİTİMCİNİN EĞİTİMİ ATÖLYE ÇALIŞMASI

Okulda insan hakları konusunda öğretmenler için kılavuz niteliğinde hazırlanan “İnsan Haklarına Saygılı Bir Eğitim Ortamına Doğru” kitabı temel alınarak Türkiye’nin 8 ilinden 43 öğretmen İstanbul’a davet edilerek yürütülen atölye çalışmaları, iki ayrı gruba aynı programı uygulamak şeklinde ve iki hafta sonu , toplam dört gün olarak düzenlenmiştir.
Bu atölye çalışmasının amacı öğretmenlerin okuldaki eğitim, öğretim süreçlerini, öğrencilere bakışlarını ve onlarla ilişkilerini, diğer öğretmenlerle etkileşimlerini, okul iklimini ders dışı yaptıkları faaliyetleri insan hakları, çocuk hakları ve nitelikli eğitim hakkı bakış açısından eleştirebilmeleri, çözümlemeleri ve en önemlisi dönüştürebilmelerine olanak verecek bilişsel ve duygusal değişikliği sağlamaktır.
Dolayısıyla çalışmanın her bir aşamasında dönüşüm kıstaslarına göre uygulamalar yapılmıştır. Uygulamalarda öğretmenlerin geçmiş öğrencilik yaşamları ile yüzyüze gelmeleri ve öğrencilik anılarını çözümlemeleri, bugün içinde bulundukları eğitim ve öğretim süreçlerine ve okul iklimine bakışları değerlendirilmiş, okul içi ve okul dışı dünya ile iletişimleri gözden geçirilmiştir. Çalışmalarda yer alan anılar ve bu anılarla ilgili duygusal yaşantılar ve bunların davranışlara etkileri insan hakları açısından ve bugünkü okul yaşantıları düzeyinde tekrar yorumlanmıştır. Öğretmenlerin, özellikle okul içinde ve aynı zamanda genel olarak, yaşantılarında yer alan insan haklarıyla ilgili hassas konuların gündeme gelmesini sağlayan yöntem ve teknikler öğretmenlerin kendi öğrencilik anıları duygularla birlikte gündeme gelmiştir. Oluşturulan beş kişilik çalışma gruplarında insan haklarının öğrencinin günlük yaşamını nasıl etkilediği üzerine yoğunlaşmıştır. Çalışmanın bu safhası öğretmenlerin öğrencilerine yoğun bir empati oluşturmalarını sağlamış olup bu empatiye dayanarak öğrencilerin kişisel özellikleri dikkate alınarak öğretmenlerin ne tür davranışlar oluşturabileceği tartışılmıştır.
Paylaşımın sadece bilgi düzeyinde kalmayarak duygusal yöne ağırlık vermesi öğretmen davranışlarına etkisini arttırmıştır. Bu duygusal öğrenme yöntemiyle öğretmenlerin insan hakları eğitiminde sadece bilginin verilmesinin ötesinde duygusal öğrenme yöntemi etkin olarak kullanılmıştır. Davranışların dönüşmesi için sadece bilginin yeterli olmadığı bu bilgiyle birlikte duygusal alanın da çalıştırılması gereği son yılların en önemli öğrenme modellerinden birini oluşturmaktadır. Yapılan çalışmanın sonucunda öğretmenlerin kendileri model olmak kaydıyla duygu düşünce ve davranışları arasında olumlu bir eşgüdüm sağlayarak okul yaşamı ve özellikle de öğrencileriyle olan ilişkilerini sorgulamaları ve dönüştürmeleri mümkün olabilecektir.
İki günlük atölye çalışmasına katılan öğretmenlerin geri bildirimleri son derece olumludur. Bu süre içindeki paylaşım öğretmen davranışlarını etkileyecek nitelikte gözükmektedir. Çalışmalar içinde kullanılan Fatma Gök ve Alper Şahin tarafından hazırlanan kitap öğretmenlerin okul ortamında insan hakları konusunu tartışmaları için önemli bir uyarıcı olmuştur. Atölye çalışması hakkında katılımcılar çok etkilendiklerini, yararlı bulduklarını, derslerde uygulayacaklarını, bu çalışmaların yerel düzeyde yaygınlaştırılmasını istediklerini, sorunları ve çözüme ulaşma yollarını daha iyi gördüklerini, okullarındaki öğretmenlerle paylaşmak istediklerini belirtmişlerdir.

KENAN ÇAYIR-MELİKE BAĞLI EĞİTİMCİNİN EĞİTİMİ ATÖLYE ÇALIŞMASI

Aşağıda, atölyedeki oturumlar ve konuları sıralanmıştır:
1. İnsan Hakları: Giriş
Birinci bölümde öğretmenlerin Temel hak ve özgürlükler kavramını, İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ni (İHEB) ve tüm maddelerini tanıması, İnsan haklarının tarihsel gelişimi süreci içerisinde 1. 2. ve 3. kuşak hakları kavraması, İnsan haklarının bölünemez bir bütün olduğu bilgisini kavraması sağlanmaya çalışılmıştır.

2. İnsan Hakları Eğitimi: Tanım, Amaçlar ve Araçlar
Bu bölümde öğretmenlerin, Birleşmiş Milletler ve Türkiye İnsan Hakları Eğitimi On Yılı faaliyetleri, İnsan hakları eğitimi kavramı hakkında bilgilendirilmesi, İnsan hakları eğitiminin amaçlarını, İnsan hakları eğitiminin sadece bir dersle değil, tüm derslerle ilişkili olduğunu kavranma.
a. Katılımcıların evrensel bir barış kültürü ve demokratik değerlerin yerleşmesi için farklı derslerde neler yapılabileceğine dair düşünceler üretmelerini sağlama.

3. İnsan Hakları Eğitimi Pedagojisi ve Yöntem
a. İnsan hakları eğitiminin hedefleri doğrultusunda özel bir pedagojiye ve metodolojiye gereklilik olduğu konusunda duyarlılık kazandırma.
b. İnsan hakları eğitimi pedagojisini ve metodolojisini tanıtma.
c. İnsan hakları eğitiminde kullanılan birkaç yöntemin nasıl uygulandığını bir örnek ders üzerinden sergileme.
d. İnsan hakları eğitimi yöntemleri ile ders kitabı ve materyali arasındaki ilişkiyi kavratma.
e. İnsan hakları eğitimi pedagojisinin ve metodolojisinin önemsendiği bir ders kitabının özelliklerini analiz edebilmesini sağlama

4. Ders Kitaplarında İnsan Haklarına Uygun/Aykırı İfadeleri Tanımlayabilme
a. Katılımcılara DKİH projesi kapsamında geliştirilen ve “Ders Kitaplarını İnsan Hakları Kriterleri Açısından Tarama Kılavuzu”nda yer alan “Niteliksel Çözümleme İçin Ölçütler”i tanıtma.
b. Katılımcıların söz konusu ölçütler bağlamında yürütücü tarafından verilen örnek materyalleri analiz edebilmelerini sağlama.
c. Bu çalışmalar sonucunda, katılımcıların, ders kitaplarına “insan hakları gözlüğü” ile bakabilmelerine ve insan hakları konusunda duyarlılık kazanmalarına yardımcı olma.

5. Ders Kitaplarında Görsellik ve İnsan Hakları ile İlişkisi
a. Katılımcıların ders kitaplarında “yazı”dan oluşan metnin yanı sıra imgelerden, fotoğraflardan, resimlerden ve illüstrasyonlardan oluşan “yazılı olmayan” metinler için de insan hakları bağlamında duyarlı bir bakış açısı kazanmalarını sağlama.
b. Ders kitaplarından seçilmiş görsel materyalleri insan hakları çerçevesinde yorumlamalarını sağlama.

Atölye çalışması, katılımcıları insan hakları kültürünün gelişmesinde farklı derslerde neler yapılabileceğini, hangi pedagojik anlayışın ve yöntemlerin kullanılması gerektiği konusunda bilgilendirmeyi, ders kitaplarında insan hakları ihlallerini tanımlama becerisini geliştirmeyi ve bunlarla başa çıkma stratejilerini kavratmayı hedeflemiştir. Bu hedeflere ulaşacak şekilde etkileşimli etkinlikler yürütülmüştür. İki farklı grupla ikişer gün yürütülen atölye çalışmasının genel olarak amaçlarına ulaştığını söylemek mümkündür.
Her iki grubun çalışmalar sonunda doldurduğu değerlendirme formlarından elde edilen geri bildirimlerde, atölye etkinliklerinin katılımcılar açısından yararlı ve doyurucu olduğu görülmüştür. Katılımcıların hemen hemen tamamına yakını atölye çalışmasını içerik, sunulan malzemeler, yürütücülerin başarısı ve yeni fikirler edinme açısından başarılı bulduklarını belirtmişlerdir.