Tarih Vakfı

Tarih Vakfı'nın 75.Yıl projeler kapsamında yer alan Üç Kuşak Cumhuriyet sergisi 18 Eylül 1998'de Cumhurbaşkanı Sayın Süleyman Demirel'in katılımıyla açıldı.

Tarih Vakfı İki yıl önce projelendirdiği sergi üzerinde uzun süredir çalışıyordu. Sergi için bir araya gelen akademisyenler ve uzmanlar sık sık düzenledikleri toplantılarla serginin içeriğini ve sunumunu belirlediler. Konu yöneticileri Doç. Dr. Ali Akay, Dr. Feride Çiçekoğlu, Prof. Dr. Akile Gürsoy, Yrd. Doç. Dr. Arzu Öztürkmen, Doç. Dr. Nüket Sirman, Doç. Dr. Uğur Tanyeli, Yrd. Doç. Dr. Hakan Yılmaz kendi ekipleriyle çalıştılar. Yaklaşık 100 kişinin çalıştığı serginin mimari ve sanat yönetmenliğini Cengiz Kabaoğlu üstlendi; ana serginin grafik tasarımlarını Eray Makal ve Şölen Bazman yaptı. Ayrıca sergi için Osmanlı'nın son dönemlerinden başlayarak günümüze ulaşan 6000 maddelik tarih ve olaylar dizisini Doç. Dr. Füsun Üstel hazırladı.

Özel arşivler, koleksiyonlar, gazeteler, dergiler, kitaplar, filmler, aile fotoğrafları taranıp sergide kullanılacak malzemeler tespit edildikten sonra, bilgisayar ortamına aktarıldı ve oluşan panolar özgün malzemelerle birlikte Darphane mekanlarında kurgulandı.

Bütünüyle yurttaşın sergisi olmayı, tarihe yurttaş açısından bakmayı hedefleyen sergi 20 sahne içeriyor. Her birinde farklı bir konunun işlendiği sahneler izleyicinin kendi hayatıyla özdeşleştirebildiği yazılı-fotoğraflı panolar, üç boyutlu malzemeler ve etkileşimli ortamlardan oluşuyor.

Sergiyle aynı isimle basılan kitabın sunuş bölümünde İlhan Tekeli'nin yazından alıntılandığı şekliyle, serginin içeriği şu şekildedir; Serginin birinci sahnesi "Bugün, Dün", Cumhuriyet'in nereden nereye geldiğini, dramatik bir biçimde ortaya koymayı planlıyor. Ikinci sahne "Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e" hem bir ulus devletin oluşumuna işaret ediyor, hem de yaşadığı toplumun yönetiminde söz sahibi olan yurttaşın doğuşunu ortaya koyuyor. Anayasal belgelerin tarihsel gelişimi içinde, kişinin temel hak ve özgürlüklerinin kurumsallaşıp gelişmesi, özel alanın güvence altına alınması anlatılıyor. Bireyin özel hayatının güvence altına alınmasına paralel olarak oluşmaya başlayan kamusal alanda birey söz sahibi olmaya başlıyor, tebaa olmaktan çıkarak yurttaş olmaya geçiyor. Bu süreç içinde yeni bir aşamayı dokuzuncu sahne "Yeter! Söz Milletin" oluşturuyor. Ikinci Dünya Savaşı sonrasında çok partili temsili demokratik sisteme geçilmesiyle birlikte bir yandan yurttaşın siyasal iktidarın oluşmasında sözü artıyor, öte yandan çağdaşlaşma projesinin üçüncü boyutu kendi mantiki sonuçlarına ulaşmış oluyor. Ama çok partili sisteme geçişle birlikte yaşanan bunalımlarla toplum kendini yeniden üretemez hale geldiğinde askeri müdahelerle karşılaşmıştır. Bu olgular da onuncu sahne "Sil Baştan" da sergilenmektedir.

Yurttaşın yaşamının içeriğinin oluşturulması olguları ise serginin üç sahnesinde ortaya konmaktadır. Bunlar; üçüncü "Adam Olmak", altıncı "Müsavattan Eşitliğe", on yedinci "Mutlu Aile ve Sırları" sahneleridir. "Adam Olmak" sahnesi toplumda söz sahibi olacak kadın ve erkek yurtttaşların, ne tür kapasitelerle donatılmasının, ne tür yaşam kalıplarına sahip olmasının, ne tür roller görmesinin beklendiği sergilenmektedir. "Müsavattan Eşitliğe" sahnesi ise Cumhuriyet'in kadın erkek arasındaki eşitliğe yaklaşımını vermeye çalışmaktadır. cumhuriyetİn yurttaşları atomistik bireyler olmaktan çok, mutlu aileler içinde yaşayacaklardır. Medeni Kanun'la aile yaşamına yeni bir çerçeve kazandırılmıştır. Geleneksel ailenin mutlu bir çağdaş aileye dönüşmesi beklenmektedir. Bu da "Mutu Aile ve Sırları" sahnesinde yer almaktadır.

Cumhuritet'in yurttaşları sağlıklı, gürbüz, güzel ve iyi eğitilmiş olmalıdır. Yutttaşların sayıları ve kapasitelerine ilişkin nesnel saptamalar ise dört sahne halinde sunulmaktadır. Bunlardan ilki "Sağlık, Gençlik, Güzellik" adını alan dördüncü sahne oluyor. yedinci sahne olan "Göç" ise Türkiye Cumhuriyeti'nin nüfus dalgalanmalarına dikkat çekiyor. On altıncı sahne "Nüfusu Planlamak" Cumhuriyet'in değişik dönemlerinde izlediği nüfus politikaları üzerinde duruyor. On dördüncü "Mektepli" sahnesi ise eğitime tüm ayrıntılarıyla değil, belli özellikleriyle yaklaşıyor; harf devrimi, karma okul, birlik içinde çeşitlenme, okul binaları, ders kitapları üzerinde duruyor.

Cumhuriyet oluşturmaya ve özel alanını güvence altına almaya çalıştığı yurttaşa devlet dışı ekonomik varolma alanları açmıştır. Sergide bu konu iki sahnede işlenmektedir. Bunlardan ilki "Küçük Üreticiler Cenneti" adını taşıyan on birinci sahnedir. On sekizinci "Ekonomik Uyanış" sahnesinde ise girişimcilik konusunda 1980 sonrasındaki gelişmeler ele alınmaktadır.

Bir çağdaşlaşma projesinin ekonomik alanda sağladığı gelişmeler, yönetimden eğitime ve sağlığa kadar uzanan gerçekleştirmeye çalıştığı yeni toplumsal örgütlenme ve kentleşmeyle yutttaşın yaşam kalitesinin geliştirilmesi bir büyük inşa ve mekanın yeniden yapılanması faaliyeti demektir. Çağdaşlaşma projesinin bu yönü sergide üç sahneyle yer almaktadır. On üçüncü sahne "Mekanlar, Projeler, Anlamları" adını taşımaktadır. Bu sahnede Cumhuriyet'in nasıl bir kentsel ve kırsal yaşam düşlediği, ne tür yapılar geliştirdiği üzerinde durulmaktadır. On dördüncü sahne "Yıkarak Yapmak" sorunsalı üzerinde durmaktadır. Çağdaşlaşma projesinin kısa erimli mantığının yıkıcı yönü serilenmekte, uzun erimde ise yarattığı koruma düşüncesinin gelişmesindeki sorunlar ele alınmaktadır. On dokuzuncu sahne ise "Yeni Topluma Yeni Konut" tur. Bu sahnede gecekondudan, toplu konuta kadar uzanan değişik sunum biçimlerinin yurttaşın yaşamı üzerindeki sonuçları ele alınmaktadır.

Çağdaş toplumda sanat özerk hale gelir. Oysa, geleneksel toplumda sanat boyutu büyük ölçüde toplumun diğer faaliyetlerinde içerilmiştir. Bu serginin kapsamı içinde sadece plastik sanatların gelişmesinin öyküsü anlatılmaktadır. Sergnin on ikinci sahnesinin adı olan "Devlet Himayesinde Sanat, Özerk Sanat" içeriğini de bize anlatıyor.

Cumhuriyet'in yaşamı dönüştürmesi sadece siyasal alanla, ekonomi ya da eğitim alanıyla sınırlı değildir. Oluşturduğu yurttaşlarının yaşamının her alanına sızmakta, onları da dönüştürmektedir. Serginin dördüncü sahnesi "Bayramlar ve Hatıraları" Cumhuriyet'in toplum yaşamına dini bayramlar dışında ne tür ulusal bayram kategorileri soktuğunu ele alıyor. Bu kutlamaların rejime sadakatlerin yeniden üretilmesindeki rolü, geliştirdiği semboller ve yurttaşın yaşamına nasıl girdiği sergileniyor. Eğlence toplum yaşamını zenginleştiren, yurttaşın yaşamındaki mutluluğu arttıran en önemli deneyimlerden biridir. Çağdaşlaşma süreci bu alanı da önemli ölçüde dönüştürmüştür. Bu dönüşüm serginin sekizinci "Cumhuriyet'in Eğlenceleri" sahnesinde alınıyor.

Gerçekte serginin sahneleri yalnız olması gerekeni değil, gerçekleşenlerin bundan farklılığını da sevimli bir ironiyle vermeyi amaçlamaktadır. Bu bakımdan serginin yirminci sahnesi "Asri, Modern, Çağdaş" özel bir yere sahiptir.

Katılımcı bir mantıkla serginin sonuna konulan "Son Söz Sizin" kısmında sergiye gelenlere Cumhuriyet'in ilk üç kuşağının özlemlerini simgeleyen asri, modern, çağdaş yöneliminin dördüncü kuşakta nasıl bir içerik kazanacağını ya da kazanması gerektiğini düşündükleri sorulmaktadır.