Tarih Vakfı

Tarih Vakfı'nda sözlü tarih çalışmaları, 1993'de Prof. Paul Thompson'un davet edildiği bir sözlü tarih atölyesinin düzenlenmesiyle başladı. Vakıf, aynı yıl Kültür Bakanlığı'nın desteğiyle ilk sözlü tarih projesini başlatarak toplumsal tarih açısından önemli tanıkların yaşam öykülerini video kaydı ile kalıcılaştırdı.

1998 yılında Cumhuriyet'in 75. yılı dolayısıyla, 13 belgesel filmden oluşan Cumhuriyet'in Anıları: Sözlü Tarih ve Belgesel Film Projesi'ni gerçekleştirdi. Cumhuriyet'e tanıklık etmiş üç kuşağın anılarından derlenen bu belgesel filmler çeşitli televizyonlarda yayınlandı.

Cumhuriyetin 75. Yılı Projeleri kapsamında üretilen 13 belgeselden biri olan "Başımızın Üstündeki Kimlikler: Şapkalarımız" sözlü tarih belgeseli, şapka inkılabıyla beraber geleneksel başlıkların çıkarılıp şapkaya geçişi, yaşananları, modaları ve bugünü konu alıyor.

Yönetmen: Asaf Köksal
Süre: 12 dk. 37 sn.

"Cumhuriyet'in Anıları" Sözlü Tarih Ve Belgesel Film Projesi

6-7 Haziran 1993 tarihlerinde Kültür Bakanlığı'yla ortaklaşa Sözlü Tarih Atölyesi düzenlenmiştir. Konuşmacı Prof. Dr. Paul Thomson Londra'da yayımlanan Sözlü Tarih Dergisi editörü.

Paul Thompson'ın tanımlaması ile: 'Sözlü tarih, esas olarak insanların söylediklerine, dolayısıyla belleklerine dayanır. Sözlü tarih hem en eski hem de en yeni tarih yöntemidir. Okur-yazarlık öncesi toplumlarda bilgi aktarımı sözlü gelenekle oluyordu. Bugün bu tür sözlü tarih günümüzde Orta ve Batı Afrika'da kullanılmaya devam etmektedir. Bu halkların tarihi, 1960'lardan sonra sözlü tarih metodu ile öğrenilmeye çalışılmaktadır. Avrupalı tarihçilerin yazdıkları tarih sömürgeci devletin açısından yazılan bir tarihti. Batı'da yazının ve özellikle de baskı tekniklerinin bulunması sözlü tarihi ortadan kaldırmadı. Voltaire ve onun çaıdaşı Aydınlanma Çaıı tarihçileri her iki kaynağı da kullandılar.

Avrupa Komisyonu Euromed Heritage II fonu kapsamında Londra Şehir Üniversitesi'nin ana yürütücülüğünü yaptığı ve 13 Akdeniz kentinde (Alexandria, Ancona, Beirut, Bethlehem, Chania, Mallorca, Granada, İstanbul, Las Palmas, London, Marseille, Nicosia -Lefkoşa, Valletta) sürdürülmekte olan bu proje; "Akdeniz Sesleri: Akdeniz Kentlerinde Sözlü Tarih ve Kültürel Pratikler" adını taşımaktadır. Projenin amacı ve kapsamı şöyle özetlenebilir.

Akdeniz şehirlerinin çok kültürlü ve kozmopolitik yapısı bu şehirlerin kültürel mirasını şekillendiren temel unsurları oluşturur.

Bu çalışmayla, 1937-38 yıllarında Dersim'de yaşanan olaylar, dört kuşaktan 123 kişinin belleklerinde yer aldığı biçimiyle anlatıların kaydedilmesi aracılığıyla derlenmiştir. Bunun yanı sıra Dersim kökenli olmayan ama o dönemde yaşanan olaylara tanıklık etmiş ya da yakınları tanık olmuş 23 kişiyle de kayıtlı görüşmeler yapılmıştır. Video ve ses kaydına alınan sözlü tarih görüşmeleri tarihçi, sosyolog, antropolog ve araştırmacıların kullanımı için Tarih Vakfı Bilgi Belge Merkezi'nde tasniflenerek, korunacaktır. Projenin alan araştırma raporunda yapılan görüşmelerin kabaca hangi temalara ilişkin bilgi aktardığı belirtilecektir.

Bütçesinin bir kısmı Global Dialogue Vakfı tarafından fonlanan proje Temmuz 2010'da başlamış ve alan çalışması Haziran 2011'de sona ermiştir. Projenin alan çalışma raporu basıma hazırlanmaktadır. Kitap formunda basılacak raporun sonuna bu konuyla ilgili çalışma yapacaklar için hazırlanmış bir bibliyografya da yer alacaktır. Temmuz ayının sonunda yapılacak basın toplantısıyla proje alan araştırma raporu kamuoyuyla paylaşılacaktır.

Cumhuriyetin 75. Yılı Projeleri kapsamında üretilen 13 belgeselden biri olan "Otomobil Uçar Gider"sözlü tarih belgeseli; ilk otomobillerin sadece küçük bir elit tabakada ve devlet erkânında akışları, giderek yerli sanayinin gelişimi ve bugünu konu alıyor.

Yönetmen: Asaf Köksal 
Süre: 13 dk. 56 sn.

"Cumhuriyet'in Anıları" Sözlü Tarih Ve Belgesel Film Projesi

Cumhuriyetin 75. Yılı Projeleri kapsamında üretilen 13 belgeselden biri olan "Evin İçi Ve Mobilyaları"sözlü tarih belgeselinde; evin mekansal değişimi ile birlikte büyüyen ev, ayrılan mekanlar (odalar) ve mekanların değişen mobilyaları anlatılıyor. 

Yönetmen: Asaf Köksal 
Süre: 15 dk. 30 sn.

"Cumhuriyet'in Anıları" Sözlü Tarih Ve Belgesel Film Projesi

Cumhuriyetin 75. Yılı Projeleri kapsamında üretilen 13 belgeselden "Cumhuriyetin Çizgileri". 

Kılık kıyafet kanunuyla birlikte yaşanan değişim, uyum sorunları, 40'lı yıllarda Olgunlaşma Enstitüsü'nün modaya etkisi ve "şık"lı yıllar. Sonra modanın ortaya çıkışı, moda-marka ve günümüze kadar şıklığın kendini rahatlığa, spor giyime bırakması konu ediliyor.

Yönetmen: Asaf Köksal
Süre: Toplam 10 dk. 32 sn (Ardışık 2 bölüm)

"Cumhuriyet'in Anıları" Sözlü Tarih Ve Belgesel Film Projesi

Sözlü tarih, toplumsal tarihten siyasi ve ekonomik tarihe uzanan geniş bir yelpazede, geçmişin belleklerde kalan bilgisini bugünden derleyen, disiplinlerarası bir yaklaşımdır. Sözlü tarih, II. Dünya Savaşı sonrasında, yeni teknolojilerden sosyal bilimler alanında da yararlanılmaya başlanmasıyla; öncelikle ABD'de, daha sonra İngiltere ve kıta avrupasında toplumsal tarih yazımında kullanılmaya başlamış bir araştırma yöntemdir. Bu yöntemden faydalanılarak, özellikle Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'de, toplumsal tarihi belgeleyen yerel ve ulusal ses/görüntü arşivleri oluşturulmuştur. Türkiye'de ise, sözlü tarih araştırmacılığı son 15 yıl içerisinde gelişmiştir: Bugün üniversitelerin tarih, antropoloji, sosyoloji, siyaset bilimi, iktisat vb. bölümlerinde ve sosyal bilimler enstitülerinde, toplumsal tarih araştırmaları yapan vakıf ve diğer sivil toplum örgütlerinde çok sayıda sözlü tarih çalışması yapılmaktadır. Bunun yanı sıra sözlü tarih edebiyat ve belgesel sinema alanlarında da kullanılmaya başlanılmıştır.

Sözlü tarih araştırmacılığı, tarih yazımının demokratikleşmesini sağlamıştır: Toplumsal tarih yazımında dışarıda bırakılmış farklı sosyo-ekonomik ve kültürel grupların, kadınların da tarih yazımının konusu olmasını sağlamış ve tarih yazımının alanının genişlemesine doğrudan katkıda bulunmuştur. Avrupa'da, 19. yüzyılın başlarında fen bilimlerine öykünerek, pozitivist bilim anlayışı doğrultusunda kendini kuran soysal bilimlerin; çalışma ilkeleri, yöntemi ve konuları bakımından birbirlerini dışlayan tutumunun II. Dünya savaşı sonrasında değişmesinde ve disiplinlerarası çalışma anlayışının gelişmesinde İngiltere ve kıta avrupasında yapılmış sözlü tarih çalışmalarının önemli katkısı olmuştur. Örneğin, kıta Avrupa'sında anti faşizan hareketler, Yahudi soykırımı ya da İspanya iç savaşını konu alan "partizan hareketler" üzerine yapılmış sözlü tarih araştırmaları; İngiltere'de işçi sınıfı hareketinin gelişimi konusunda yapılmış sosyal tarih çalışmaları, feminist hareket üzerine yapılan çalışmalar ya da "siyah hareketlerle" ilgili sözlü tarih araştırmaları bunlara örnek olarak verilebilir.

Sözlü tarih çalışmaları, belli bir olay veya döneme ilişkin kişisel tanıklık ve/veya yaşantıların kaydedilerek derlenmesi yoluyla toplumların tarihlerini dinamik bir eksende -eleştirel bir gözle- yeniden kurmalarına katkıda bulunmaktadır. Yaşam anlatılarının derlenmesi yazılı-belgeye dayalı tarihin saptayamayacağı bilgilere ulaşılmasını sağlar, bilimsel tutarlılığa uyumlu şekilde kişisel belleği, sıradan insanların anılarını tarih yazımında ön plana çıkarır.

Sözlü tarih yöntemiyle belli bir tema etrafında, belli bir toplumdaki farklı toplumsal grupların tanıklıklarından hareketle belli bir döneme ilişkin tarihsel bilgi üretilebilir. Örneğin; ulusal ya da bölgesel düzeyde, Cumhuriyet dönemi farklı mesleki pratikler; ipek dokumacılığı, bakırcılık vb. kaybolmaya başlamış zanaatlar yaşam anlatıları üzerinden araştırılabileceği gibi, küçük bir yerleşim yerinin yerel tarihi de sözlü tarih araştırmacılığının konusu olabilir. Benzer bir şekilde sözlü tarih araştırmacılığıyla, belli bir toplumda siyasi, kültürel ve iktisadi açıdan ayırt edici özelliklere sahip "kuşakları" birbiri ile kıyaslamak/karşılaştırmak ve/veya toplumsal-ekonomik travma dönemlerinin sıradan hayatlardaki karşılığının tarihlerini de yazmak mümkün olur. Tarih, insansız bir soyutlama alanı olmaktan çıkar, bizzat farklı yaşam deneyimleri ve bunların anlatımlarıyla bezeli insani bir forma bürünür, soluk alır hale gelir.

Belgelerin yeterli olduğunun düşünüldüğü durumlarda bile, sözlü tarihe başvurmak; incelenen olay-dönem-kurumun tarihinde "bulmacanın" daha çok parçasını masaya koymak, geçmişin daha detaylı ve renkli bir manzarasını oluşturabilmek demektir. Günümüzde sözlü tarih araştırmacılığı, belgeye dayalı tarihçiliği eleştirdiği kadar bir o kadar da besleyip zenginleştiren, disiplinlerarası bir yaklaşım olarak görülmektedir.

Değişen alışveriş biçimleri ve mekanları... Bakkal Rıza Dayı ile ahbaplık ederek alışverişten bugünün hipermarketlerine, veresiye defterlerinden kredi kartlarına... Cumhuriyetin 75. Yılı Projeleri kapsamında üretilen 13 belgeselden "Çarşılar Ve Müşterileri", alışveriş alışkanlıklarımızın nasıl değiştiğini canlı tanıklıklarla gözler önüne seriyor. 

Yönetmen: Asaf Köksal 
Süre: Toplam 16 dk.13 sn. (Ardışık 2 bölüm)

"Cumhuriyet'in Anıları" Sözlü Tarih Ve Belgesel Film Projesi