Tarih Vakfı

Şubat ayı içinde Anadolu, Bilkent, Boğaziçi üniversitelerinden ve Fransız Anadolu Araştırma Merkez'inden temsilcilerin ve Sayın Yaşar Kemal ile Boratav ailesini temsilen Prof. Dr. Korkut Boratav'ın katılımıyla Boratav Arşivi'nin araştırmacılara açılması projesinin ilk danışma toplantısı yapıldı.

Haziran ayı ise Boratav çalışmaları açısından oldukça yoğun geçti. Proje metni, tanıtım çalışmalarını destekçi olarak yürütecek olan Ajans Ultra'nın yardımıyla son hale getirildi ve bu kültür projesine fon bulmak amacıyla yeni adımlar atıldı, arşivin tasnifinde danışmanlık yapacak arşivci ve halkbilimcilerle görüşmeler sürdürüldü ve personel seçimi için mülakatlar yapıldı.

Projenin önemli adımlarından biri olan Boratav'ın evindeki malzemenin Türkiye'ye getirilmesi ise Asya Nakliyat ve İsviçre Sigorta'nın desteği ile gerçekleştirildi. Fransa'da arşivcilik uzmanı Faruk Bilici ile üyemiz Uğur Hüküm'ün, Murat ve Hayrinüssa Boratav'ın desteği ile gerçekleştirdikleri tespit, paketleme, kutulama ve taşıma işlemi titizlikle tamamlandı. Öte yandan, Nanterre Üniversitesi'nde bulunan malzemenin Tarih Vakfı tarafından yapılan mikrofilmleri ise Temmuz ayının ilk günlerinde Vakfa ulaştı.

Temmuz ayı ortalarında ise Boratav Arşivi Destekleme Kurulu, kamuoyuna bir çağrı yaparak, proje için tüm bilim, kültür, sanat insanlarımızı, çeşitli halkbilim grup ve kulüplerini, özel sektör kuruluşlarını, devlet kurumları ve ilgili uluslararası kuruluşları katkıya davet etti.

9 Eylül 1998 günü Tarih Vakfı Bilgi-Belge Merkezi'nde Pertev Naili Boratav Arşivi Projesi Danışma Kurulu toplantısı yapıldı. Toplantıya Danışma Kurulu üyeleri Konur Ertop, İlhan Gülek, Gündağ Kayaoğlu, Günay Kut, Arzu Öztürkmen, Muhsine Hekimoğlu Yavuz, Tülin Aren, Oğuz İcimsay, Dario Mizrahi, Hazma Kandur yanında Boratav ailesi adına Hayrünnisa Boratav ve proje ekibi katıldı. Proje ekibinin projeye ilişkin son gelişmeleri aktarmasının ardından yayın çalışmaları, arşivleme ve atölye çalışması konularının tartışılmasına geçildi. Toplantıda, Pertev Naili Boratav'ın önceki yayınlarının ve arşiv malzemesi kullanılarak üretilecek yeni yayınların bir bütün olarak ele alınıp yeni sistematiğinin ve formatlarının belirlenmesi için bir rapor hazırlanması kararlaştırıldı. Aynı zamanda yayın çalışmalarında bir ön hazırlık olarak Pertev Naili Boratav'ın daha önce Fransızca yayımlanmış olan Le Tekerleme adlı kitabının Türkçe'ye çevrilmesi çalışmalarına Fransız Anadolu Araştırmaları Enstitüsü'nün katkılarıyla başlandı. Projenin hazırlanmasıyla birlikte gündeme gelen "Türkiye'de Folklor Malzemesinin Tasnif Sorunları" başlıklı bir atölye çalışmasının, Pertev Naili Boratav'ın ölüm yıldönümü sırasında örgütlenmesi düşüncesi Danışma Kurulu tarafından uygun bulundu.

Tüm bu çalışmalar sürerken, Pertev Naili Boratav'ın yakınlarından, dostlarından, tanıdıklarından ve meslektaşlarından belge katkıları da oldu. Türkiye'de halk kültürünün ve aşık edebiyatının ilk derleyicilerinden Ahmet Şükrü Esen'in Derleme Defterleri (24 defter, 1 matbu eser) ile bunlar için Pertev Naili Boratav'ın hazırladığı dizin niteliğindeki bilgi fişleri Esen'in oğlu Ali Esen Minkari tarafından Bilgi-Belge Merkezi'ne bağışlandı. Daha önce Boratav ve çalışma arkadaşları tarafından bu defterlerdeki malzemeye dayanılarak üç kitap hazırlanmıştı; Anadolu Ağıtları, Anadolu Türküleri ve Anadolu Destanları. Arşive diğer bir katkı Allı ile Fırfırı'nın unutulmaz yazarı Oğuz Tansel'in kızı Aysıt Tansel'den geldi. Aysıt Tansel, babasına Boratav'dan gelen önemli sayıda mektubun fotokopisini Bilgi-Belge Merkezi'ne ulaştırdı. Balıkesir Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanı ve Halk edebiyatı öğretim üyesi Doç. Dr. Ali Duymaz, Boratav'ın Balıkesir'de yayınlanmış olan Irmak dergisinde çıkan ilk çevirileri olan Bitlis'in Mektupları ve Alfred de Musset'den Lamartine'e Mektup'un fotokopilerini ve çevrim yazılarını Bilgi-Belge Merkezi'ne ulaştırdı. Bir Boratav dostu olan Mustafa Onar da Adana'dan, bir zamanlar kendisine Boratav'dan gelen dört mektubun fotokopisini merkeze ulaştırdı.

Proje ekibi ile Danışma Kurulu üyelerinin bir kısmının yaptığı yayın faaliyeti ön çalışması sonucunda Biyografi-Anı-Mektup, Boratav Arşivi'nden Seçkiler, Çeviriler, Halkbilimi Teori ve Metotlarına İlişkin Başvuru Kitapları konu başlıkları kapsamında hazırlanan ilk dört kitap şunlar oldu; Dosttan Dosta Mektuplar: Boratav'ın dostu ve meslektaşı bilim ve sanat insanlarından gelmiş mektuplarla bunlardan bazılarına yazılmış cevaplar; Armudu Taşlayalım Masala Başlayalım: kitaplarına girmemiş masallardan yapılan ilk seçki; Tekerleme: 1963'te Fransızca yayımlanan ve ilk uzun yıllarca konusunda tek eser olduğu için merak edilen incelemenin çevirisi ile buna arşivden eklenecek metinler; Halk Edebiyatı Dersleri: ülkemizde bu alanda yayımlanmış ilk ders kitabının ekler ve düzeltmeler de içerecek yeni basımı.

Boratav'ın en ilginç çalışmalarından biri, 1963'de Fransa'da yayımlanan Le "Tekeleme"dir. Tekerleme kavramını Fransız okurların, Türkologların ve folklor araştırmacıların gündemine sokan Boratav, masadan halk hikayesine, Karagöz'den ortaoyununa, çocukların oyun sırasında söyledikleri ebe çıkarma sayışmacılarından halk şairlerinin ve mutasavvıf şairlerin şiirlerine varıncaya kadar geniş bir alanda çeşitli metinlere ad olan bir birikimi, "tekelerme"yi sistemli bir biçimde ele alıyor. Boratav'ın bu metinde ele aldığı metinler, çoğu masal girişlerinde olmak üzere masal ortalarında ve bitimlerinde söylenen, bazen masaldan ayrı, bazen masalla iç içe, bazen de kendi başına masal olan tekerlemelerdir. Boratav'ın bu kitapta yaptığı tasnif ve tipleme denemesi, tekerlemeleri sözle kurulmuş birer sanat eseri gibi anlamaya ve çözümlemeye yöneliktir. Türkiye'nin dört bir yanından derlenen yazma ve basma kaynaklardan seçilerek işlenen tekerlemeler, Türk dünyasıyla ve Türklerin kültürel ilişki içinde bulunduğu diğer toplumlarla da ilişkilendirilmiştir. Bugüne kadar Türkçe'ye çevrilmeden kalmış ve Türkiye'deki birçok kütüphaneye hiçbir zaman ulaşmamış olan eserin bu baskısı, yalnızca bir çeviri değil, eklerle genişletilmiş yeni bir metindir. Çeviriye ek olarak, kitabın ilk basımında yararlanıldığı halde eklerde yer almayan diğer tekerlemelere de yer verilmiş, ayrıca özel adlar için de bir dizin hazırlanmıştır.

Boratav Arşivi'nin 4. Danışma Kurulu toplantısı ise 18 Aralık Cuma günü Bilgi-Belge Merkezi'nde yapıldı. Toplantıya Tülin Aren, Konur Ertop, Oğuz İcimsoy, Arzu Öztürkmen, Muhsine Helimoğlu Yavuz, Stefanos Yerasimos, Proje Ekibi ve Tarih Vakfı görevlileri katıldı. Proje ekibi tarafından son gelişmelerin özetlenmesiyle başlayan toplantı, arşivin tasnif işlemlerinin son durumu, yayın çalışmaları, tanıtım ve destekçilik konuları ile atölye çalışması konularının görüşülmesiyle sürdü. Danışma Kurulu içinden oluşan Yayın Kurulu tarafından hazırlanan taslak yayın listesi ve planı üzerine yapılan görüşmeler sonucunda 99 yılı içinde basılacak yayınlar ve 1999 yılı Nisan ayından başlayan zaman planlaması son haline getirildi. Danışma Kurulu toplantısı "Türkiye'de Halkbilim Malzemesinin Tasnif Sorunları" konulu atölye çalışmasının, Türkiye'deki diğer folklor arşivlerinin sorunlarının tartışılacağı ve ortak bir erişim sisteminin uygulanmaya başlanması için ilk adım olarak değerlendirilmesinin gerekliliği vurgulanarak sona erdi.

16 Mart 1999, Pertev Naili Boratav'ın birinci ölüm yıldönümü idi. Boratav için Ankara'da HAGEM (Kültür Bakanlığı Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü) tarafından düzenlenen "anma toplantısı" gerçekleştirildi.

Botorav Arşivi atölye çalışması 10 Nisan 1999 tarihinde Tarih Vakfı Nişantaşı Binası'nda gerçekleştirildi. "Türkiye'de Halkbilimi Arşivlerinin Tasnif Sorunları" konulu atölye çalışmasına İlhan Başgöz, Oğuz İcimsoy, Azime Çetinkaya, Muhsine Helimoğlu Yavuz, Süleyman Şenel, Metin Turan, İ. Gündağ Kayaoğlu, Boratav Arşivi Proje Ekibi ve Tarih Vakfı çalışanları katıldı. Atölyede şu sonuçlara varıldı; Pertev Naili Boratav'ın Halkbilimi Arşivi'nde , Boratav'ın kendisinin oluşturmuş olduğu sistematik korunacaktır. Bu amaçla, Boratav'ın ana konu başlıkları, arşivin yapısına uygun ve erişimi kolaylaştıracak bir biçimde alt konu başlıkları yoluyla genişletilecektir. Başta atölyeye katılan uzmanlar tarafından ele alınacak bu çalışma ile, atölye sonuçlarının somutlaştırılması, bir başka deyişle, atölyenin hedefi doğrultusunda ortak bir erişim sisteminin uygulanması için adım atılması da mümkün olabilecektir.

Projenin 5. Danışma Kurulu toplantısı 10 Mayıs'ta gerçekleştirildi. İ. Gündağ Kayaoğlu, Muhsine Helimoğlu Yavuz, Günay Kut, Konur Ertop, M. Sabri Koz, Tülin Aren, Oğuz İcimsoy, İlhan Gülek, Metin Turan ve Tarih Vakfı yetkililerin katıldığı toplantıda temel olarak yayın ve arşiv çalışmaları görüşüldü.

İlk baskısının yapıldığı tarihlerde olduğu gibi, ikinci baskısının yapıldığı Ocak 2001'de de önemli bir gereksinmeyi karşılayan İzahı Halk Şiiri Antolojisi, iki ana bölümden oluşuyor. Birinci bölüm, "Zamanı Belli Halk Şairleri" başlığını taşıyor ve bu bölüm üç değişik tarihsel döneme ayrılarak bu tarihsel dönemler içerisinde halk şiiri geleneği kümelendirilmiş oluyor. İkinci bölüm ise "Halk Hikayeleri" başlığını taşıyor ve bu bölümde de Köroğlu Kolları, Kirman Şah, Emrah ve Selvi, Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre, Aşık Garip, Şah İsmail ve Bey Böyrek Hikayesi gibi Türk halk edebiyatının karakteristik örnekleri üzerinde duruluyor. İlk baskının (1943) üzerinden yarım asrı aşkın bir zaman geçmesine karşın, antolojide yer alan ozanlar hakkında verilen bilgi ve yapılan değerlendirmeler ile seçilen örneklerin, sonradan yayımlanan aynı nitelikteki birçok antolojiye kaynaklık etmesi, Boratav ve Fıratlı'nın bu çalışmalarının önemini daha da belirginleştiriyor. Halk şairlerini, yetiştikleri kültürel ortama göre sınıflandırma esasına dayanan bu antoloji, seçilen örneklerle, ele aldığı sanatçıyı/ozanı anlama ve değerlendirme bakımından bugün için de önemini koruyor. İzahlı Halk Şiiri Antolojisi'nin ilk baskısının yapıldığı tarihteki bilgiler yayıma hazırlayıcının notlarıyla zenginleştirildi, biyografiler ise güncellendi.

Tarih Vakfı'nın Pertev Naili Boratav arşivinden yayımladığı dördüncü kitap olan Masallar-1 (ilk üç kitap: Halk Edebiyatı Dersleri, İzahlı Halk Şiirler Antolojisi ve Tekerlemeler). Yıllar önce Anadolu'nun dört bir yanından derlenen ve Tarih Vakfı Pertev Naili Boratav Arşivi'nde bulunan 2629 masalın yayımlanmasıyla oluşan dizinin 1.cildini oluşturan bu kitapta yer alan masallar ilk kez gün ışığına çıkarılıyor. Kitabı yayıma hazırlayan halkbilimci Muhsine Helimoğlu Yavuz'un bu masalları yeniden yazıya geçirip yayıma hazırlarken duyumsadığını söylediği "pek çok sevgili ruha dokunuyor gibi olmanın, yüreğinde yarattığı gizemli coşkuyu" bu masalları okuyanlar da yüreklerinde duyacaklardır sanıyoruz. 70 masalın yer aldığı kitabın başındaki "Giriş" bölümünde, genel olarak "masal" konusunda ayrıntılı bilgi verilmekte ve kitapta yer alan masallar "Masallar Üzerine Bazı Değerlendirmeler" başlığı altında, yine genel olarak değerlendirilip yorumlanıyor. "Açıklamalar" bölümünde de bu masalların arşivden kitaba dönüşümündeki yayım serüveni anlatılıyor.